نه ؟ . . . و به زودى خواهيم ديد كه چگونه موضع قرآن به آن سمت و سويى توجّه دارد كه هروقت موضوع آن مسئوليّت نسبت به مردم باشد ، دگرگونى محسوسى پيدا مىكند . معناى اين حرف آن نيست كه هر انسانى مىتواند نسبت به هر چيزى مسئول باشد ، ولى رابطه‌اى كه بين واقعيّت زير سلطهء حكم و فرد مسئول قرار دارد ، همين دقّت در تشخيص فورى است ، بنابراين اين مجموعه به اقتضاى شرايطى كه دارد ، غير قابل بازگشت خواهد بود . با همهء اين‌ها لازم است كه ما در يك زمينهء قانونى بين مسئوليّت اصلاحى ( معروف به مسئوليّت مدنى ) ، مسئوليّت جزائى ( يا كيفرى ) فرق بگذاريم ، و اين نوع آخر - مسئوليّت جزائى - با مسئوليّت اخلاقى در تعريف و محدود بودن آن به انسان بالغ سالم در وقتى كه عملى را از روى قصد و نيّت انجام مىدهد ، ارتباط دارد . پول فوكونيه [ Paul Fauconnet ] در بحث‌هاى اجتماعى خود راجع به مسئوليّت مىخواهد بيان كند كه اين تعريف دقيقى كه ما در اجتماعات اروپائى معاصر مىيابيم ، از جنبهء تاريخى داراى اصل و مبدأ نزديكى است . مؤلف ، نخست شرايطى را مورد بحث قرار داده است كه ممكن است فرد در آن شرايط مفروض ، مسئول باشد ، و آن‌گاه به وسيلهء رويدادهايى ( كه نه تنها برگرفته از قبايل ابتدايى ، بلكه از اجتماعاتى كه بيشترين پيشرفت انتظاماتى را داشته‌اند و حتّى جوامع نزديك به عصر حاضر ) اثبات كرده است كه كودكان و كم‌خردان ، حتّى حيوانات و اشياء غالبا براساس مسئوليّت كيفرى باهم در تعامل و برخورد دارند و با اين صفت مسئوليّت ، جزا و پاداش داده مىشوند . و كتاب‌هاى مؤلّف گوياى اين مطلب هستند : « مسئوليّت كيفرى جانداران ، يك مسئوليّت ظاهرى ابتدائى نيست كه در برابر تمدّن و جامعهء متمدّن از بين برود ، بلكه تقريبا عكس مطلب درست است ، درحالىكه ما اين مسئوليّت را در هر سه جامعه‌اى كه تمدّن ما از آنها برخاسته است ، مىبينيم ، يعنى اجتماع بنى اسرائيل ، يونان و روم » « 1 » ، و از اين‌رو ، طبق اوامر تورات مىبينيم كه گاو قاتل سنگسار مىشود و گوشتش را نمىخورند و اين قانون كاملا اجرا مىشود ،

--> ( 1 ) - ر ك : Fauconnet , La Responsabilite ? , Etude de sociologie , p . 59 .